“Idet e Marsit” përbënin një nga datat më domethënëse në kalendarin e Romës së lashtë. Në sistemin romak të ndarjes së muajit, “idet” shënonin mesin e tij, dhe për muajin mars ato binin më 15. Por kjo datë, që fillimisht kishte karakter ritual e administrativ, u shndërrua përgjithmonë në një simbol historik pas ngjarjes dramatike të 15 marsit të vitit 44 p.e.s., kur u vra në Senat një nga figurat më të fuqishme dhe më të diskutueshme të botës antike, Julius Caesar. Vrasja e tij nuk ishte thjesht një atentat politik; ajo u bë një pikë kthese që tronditi themelet e shtetit romak dhe hapi rrugën për një rend të ri politik.
Në atë kohë, Julius Caesar kishte arritur kulmin e pushtetit. Pas fitores në luftërat civile dhe pas mposhtjes së rivalëve të tij politikë, Senati e kishte shpallur “dictator perpetuo”, diktator të përjetshëm. Ky titull, që për shumëkënd ishte shenjë stabiliteti dhe rendi, për një pjesë të aristokracisë senatoriale ishte një paralajmërim alarmues: Republika po rrëshqiste drejt monarkisë. Në traditën romake, kujtimi i mbretërve të dikurshëm ishte i lidhur me tiraninë, prandaj ideja se një njeri mund të grumbullonte në duart e tij gjithë pushtetin u duk për shumë senatorë si fundi i lirisë republikane.
Nga kjo frikë dhe nga ambicia politike lindi komploti. Një grup senatorësh, mes të cilëve spikasnin Marcus Junius Brutus dhe Gaius Cassius Longinus, vendosën ta ndalonin me dhunë ngritjen e tij drejt pushtetit absolut. Ata e paraqitën aktin e tyre si një sakrificë për shpëtimin e Republikës, por në thelb ai ishte edhe një përplasje interesash, ambiciesh dhe vizionesh për të ardhmen e Romës.
Mëngjesin e 15 marsit, Julius Caesar u drejtua për në Senat, i cili atë ditë mblidhej në ndërtesën e njohur si Curia of Pompey, pjesë e kompleksit monumental të Pompey the Great. Edhe pse disa miq dhe parashikues e kishin paralajmëruar për rrezikun që i kanosej, ai nuk mori masa të posaçme sigurie. Në momentin që u ul për të drejtuar mbledhjen, senatorët komplotistë u afruan rreth tij dhe e goditën me thika. Sipas burimeve antike, ai mori 23 plagë.
Tradita letrare ka ruajtur edhe një nga momentet më dramatike të kësaj skene, kur pa mes sulmuesve edhe mikun e tij, Marcus Junius Brutus, ai thuhet se shqiptoi fjalët e famshme “Et tu, Brute?” – një shprehje që u bë më vonë simbol universal i tradhtisë, e përjetësuar sidomos në tragjedinë Julius Caesar të William Shakespeare.
Vrasësit besonin se me këtë akt do të shpëtonin Republikën dhe do të rikthenin rendin e vjetër politik. Por historia mori një drejtim krejt tjetër. Roma nuk u çlirua nga diktatura; përkundrazi, ajo u zhyt në një seri të re luftërash civile. Besnikët e Cezarit, të udhëhequr nga Mark Antony dhe nga trashëgimtari i tij i ri, Augustus (atëherë i njohur si Oktaviani), u ngritën kundër komplotistëve. Konfliktet që pasuan përfunduan me shkatërrimin e opozitës republikane dhe me ngritjen e Oktavianit si sundimtari absolut i Romës. Në vitin 27 p.e.s., ai mori titullin Augustus, duke u bërë perandori i parë romak.
Ironia historike është e thellë, senatorët që e vranë Julius Caesar për të shpëtuar Republikën, në fakt përshpejtuan fundin e saj. Nga gjaku i derdhur në Idet e Marsit lindi një rend i ri politik – Perandoria Romake.
Që atëherë, “Idet e Marsit” nuk mbetën vetëm një datë kalendarike. Ato u shndërruan në një metaforë historike dhe kulturore: një paralajmërim për fatin e pushtetit absolut dhe për ankthin e përhershëm që shoqëron sundimtarët e mëdhenj. Në imagjinatën politike të njerëzimit, kjo datë u bë simbol i komplotit, i tradhtisë dhe i momentit kur pushteti, sado i madh të duket, mund të shembet brenda një çasti.
Në këtë kuptim, “Idet e Marsit” mbeten jo vetëm një episod i historisë romake, por edhe një kujtesë universale, diktatorët mund të sundojnë me frikë, por frika është gjithmonë edhe makthi i tyre më i madh.
Albert Vataj
