Fletoret e Leonardo da Vinci-t nuk ishin thjesht skica arti apo projekte mekanike, ato ishin laboratorë të mendimit, ku natyra lexohej si një tekst i hapur dhe struktura e saj zbërthehej me një vëmendje pothuajse anatomike.
Në mesin e studimeve për trupin e njeriut, për rrjedhën e ujërave apo për mekanikën e fluturimit, Leonardo ndaloi me një përqendrim të veçantë te pemët. Ai nuk i pa si dekor peizazhi, por si organizma që mbajnë në vete një arkitekturë të fshehtë, një ligj të brendshëm ekuilibri.
Duke vëzhguar degëzimin e tyre, ai formuloi atë që sot njihet si “rregulli i Leonardos”: në çdo lartësi të caktuar, trashësia e kombinuar e të gjitha degëve është e barabartë me trashësinë e trungut poshtë tyre. Në terma më teknikë, sipërfaqja totale e prerjes tërthore ruhet përgjatë strukturës së pemës. Kjo nënkupton një parim të ruajtjes së masës dhe të shpërndarjes së forcës, ku çdo ndarje nuk është dobësim, por rikonfigurim i qëndrueshmërisë.
Për më shumë se pesë shekuj, kjo ide mbeti një vëzhgim brilant, por i paverifikuar në mënyrë sistematike. Vetëm në vitin 2011, fizikani Christophe Eloy iu rikthye këtij postulati me mjete të modelimit matematikor dhe simulime numerike.
Ai analizoi ndërveprimin mes formës së pemës dhe forcave aerodinamike, veçanërisht ndikimin e erës si faktor mekanik stresues. Rezultati ishte domethënës, pemët që ndjekin këtë model degëzimi arrijnë të shpërndajnë në mënyrë optimale momentet e përkuljes dhe ngarkesat dinamike, duke reduktuar probabilitetin e thyerjes.
Në thelb, struktura e tyre është një kompromis i përkryer midis efikasitetit material dhe rezistencës mekanike. Çdo degë nuk është thjesht një zgjatim biologjik, por një element i një sistemi inxhinierik vetërregullues. Ruajtja e sipërfaqes së prerjes tërthore siguron që tensionet të mos përqendrohen në një pikë të vetme, por të shpërndahen në mënyrë harmonike në të gjithë kurorën.
Ajo që Leonardo e kuptoi intuitivisht, përmes syrit të artistit dhe mendjes së inxhinierit, ishte se natyra operon mbi parime strukturore universale. Degëzimi i pemëve nuk është rastësor, por një përgjigje evolutive ndaj kushteve mjedisore, erës, gravitetit, peshës së gjetheve, madje edhe reshjeve. Forma është funksion; bukuria është rezultat i domosdoshmërisë.
Në këtë kuptim, vëzhgimi i Leonardos nuk është vetëm një fakt biologjik apo mekanik. Ai është dëshmi se mendimi i thellë lind nga vëmendja ndaj detajit. Një sy që di të shohë përtej sipërfaqes mund të zbulojë ligje që shkenca do t’i konfirmojë shekuj më vonë. Dhe kështu, një skicë në një fletore të Rilindjes shndërrohet në një parim të biomekanikës moderne, një urë mes artit, matematikës dhe qëndrueshmërisë së jetës.
Përgatiti: Albert Vataj
