Një murg mban me devotshmëri Ungjillin e Abba Garima-s, kopertinat e veshura me argjend të të cilit shkëlqejnë nën dritën e manastirit. Legjenda thotë se Abba Garima i shkroi Ungjijtë brenda një dite të vetme; ndërsa studiuesit i datojnë ato midis shekullit IV dhe VII, të shkruara në Ge’ez, gjuha antike e Kishës Ortodokse Etiopiane. Të ruajtura për shekuj me radhë në Manastirin e largët të Abba Garima-s, këta Ungjij të ilustruar kanë mbijetuar çuditërisht mirë falë ajrit të thatë të maleve dhe kujdesit të brezave të tërë besimtarësh, një lidhje e gjallë me trashëgiminë e hershme të krishterë të Etiopisë.”
Deri vonë, mendohej se këto dorëshkrime i përkasin shekullit XI. Megjithatë, testimet me karbon (Carbon-14) të kryera nga Universiteti i Oksfordit konfirmuan se ato datojnë midis viteve 330 dhe 650 pas Krishtit. Kjo i bën ato ndër ungjijtë e ilustruar më të vjetër në botë, duke rivalizuar ose kaluar edhe kodikët e famshëm si Codex Sinaiticus.
Ge’ez është një gjuhë semite jugore që nuk flitet më në jetën e përditshme, por mbetet gjuha liturgjike e Kishës Etiopiane (ngjashëm me Latinishten në Kishën Katolike). Shkrimi i saj është unik sepse është një “abugida”, ku çdo simbol përfaqëson një kombinim bashkëtingëllore-zanore.
Ndryshe nga shumë dorëshkrime që janë dëmtuar nga lagështia ose luftërat, Ungjilli i Abba Garima-s nuk ka dalë kurrë nga muret e manastirit (i cili ndodhet në mbi 2,100 metra lartësi).
I bërë nga lëkura e dhisë, është ruajtur në gjendje të shkëlqyer.
Ngjyrat mbeten të gjalla, duke treguar portrete të katër ungjilltarëve dhe arkitekturë siriake, çka dëshmon për lidhjet e hershme tregtare dhe fetare mes Etiopisë dhe Lindjes së Mesme.
Fotoja në postim ngre pretendimin se është “Bibla më e plotë”. Kjo i referohet faktit që Kanoni i Biblës Etiopiane përmban 81 libra, ndryshe nga versioni Protestant (66 libra) apo ai Katolik (73 libra). Aty përfshihen tekste si Libri i Enokut dhe Libri i Jubileve, të cilat janë zhdukur ose konsiderohen apokrife në pjesën tjetër të botës.
Ndërsa legjenda thotë se Perëndia “ndali diellin” që Abba Garima (një nga Nëntë Shenjtorët që erdhën nga Bizanti) ta përfundonte librin në një ditë, shkenca na thotë se ky është një produkt i një tradite të lartë skriptoriumi që lulëzoi në mbretërinë e lashtë të Aksumit.
Për të kuptuar më mirë rëndësinë e këtij dorëshkrimi, duhet të shohim se si ai lidhet me artin dhe historinë e hershme të krishterimit.
Ungjijtë e Abba Garima-s nuk janë thjesht tekst; ata janë të mbushur me faqe të dekoruara që quhen “tabela kanonike”. Këto janë korniza arkitekturore që rrethojnë listat e pasazheve biblike. Interesant është fakti se stili i tyre tregon një ndikim të fortë nga arti i Bizantit dhe i Lindjes së Mesme (sidomos Sirisë), duke vërtetuar se Etiopia e lashtë ishte një qendër kozmopolite.
Për të kuptuar pse ky libër ekziston në Etiopi, duhet të njohim Mbretërinë e Aksumit. Në shekullin IV, mbreti Ezana e shpalli krishterimin si fe zyrtare, duke e bërë Etiopinë një nga shtetet e para në botë (pas Armenisë) që e bëri këtë.
Aksumi kontrollonte rrugët tregtare mes Perandorisë Romake dhe Indisë. Kjo pasuri lejoi krijimin e manastireve të pasura dhe dorëshkrimeve të kushtueshme mbi pergament.
Aksumi njihet edhe për “Stelat” ose obelishet gjigante prej guri, që tregonin fuqinë e mbretërve të tyre.
Kisha Etiopiane ruan tekste që u humbën për pjesën tjetër të botës për shekuj me radhë.
Përgatiti: Albert Vataj
