Marrëdhënia e pashkruar midis Fjodor Dostojevskit dhe Lev Tolstoit përbën një nga paradokset më domethënëse të historisë së letërsisë botërore, dy mendje gjigante, dy universale morale dhe artistike, që u admiruan thellësisht pa u takuar kurrë.
Për ta kuptuar në thellësinë dhe qartësinë e kësaj të vërtete që janë orvatur shumë trille dhe legjenda, do të sjell çfarë shkruan Aimée Dostojevski (1869–1926) në “Jeta e Dostojevskit sipas së bijës”.
“Marrëdhëniet e tij me Leon Tolstoin ishin krejtësisht të ndryshme. [Autorja i referohet marrëdhënieve midis të atit dhe Turgenjevit, gjithnjë të tendosura]. Këta dy shkrimtarë të mëdhenj rusë ushqenin ndaj njëri-tjetrit simpati dhe admirim të vërtetë. Ata kishin një mik të përbashkët: filozofin Nikolaj Strahov, i cili dimrin e kalonte në Shën Petersburg dhe, verës, duke shkuar të kalonte disa muaj me mikun e tij, shkrimtarin Danilevski, ndalonte në Moskë ose në Jasnaia Poliana [emri i një prone të Tolstoit] për të takuar Tolstoin.
Im atë e donte shumë Strahovin dhe u jepte rëndësi të madhe kritikave të tij. Edhe Tolstoi e donte dhe mbante korrespondencë me të. ‘Sapo rilexova Kujtime nga Shtëpia e të Vdekurve’, i shkruante ai; ‘çfarë libri madhështor! Kur ta shihni Dostojevskin, thuajini se më pëlqen jashtë mase’. Strahovi ia tregoi letrën im atit dhe kjo i dha shumë kënaqësi.
Më pas, kur dilte ndonjë roman i Tolstoit, Dostojevski, nga ana e tij, i thoshte Strahovit: ‘Shkruajini Tolstoit se jam i mahnitur nga romani i tij i ri’. Të dy shkrimtarët e mëdhenj ia përcillnin njëri-tjetrit komplimentet përmes Strahovit dhe këto komplimente ishin të sinqerta. Tolstoi i admironte veprat e Dostojevskit, po aq sa im atë admironte veprat e tij.
E megjithatë, ata nuk u takuan kurrë dhe nuk shprehën asnjëherë dëshirën për t’u njohur. Pse? Më duket se kishin frikë të grindeshin që në takimin e parë. Secili e admironte sinqerisht tjetrin, por idetë e tyre ishin plotësisht të kundërta.”
Rrëfimi i Aimée Dostojevskit, vajzës së shkrimtarit, nuk është thjesht një kujtim familjar; ai është një dokument shpirtëror që na lejon të shohim përtej biografisë, në tensionin e brendshëm midis dy vizioneve të papajtueshme të njeriut, besimit dhe botës.
Në qendër të këtij raporti që nuk u mishërua kurrë në një takim qëndron ndërmjetësi: Nikolaj Strahovi. Ai nuk është vetëm një figurë dytësore, por një urë e heshtur midis dy kontinenteve mendore. Strahovi shërben si kanal respekti, si filtër i admirimit të ndërsjellë, duke shmangur përplasjen e drejtpërdrejtë. Nëpërmjet tij, Tolstoi i dërgon Dostojevskit një nga vlerësimet më të pastra letrare: entuziazmin për Kujtime nga Shtëpia e të Vdekurve, një vepër që zbërthen njeriun e zhveshur nga çdo maskë shoqërore. Dhe në të njëjtën mënyrë, Dostojevski i kthen Tolstoit admirim të sinqertë për romanet e tij, duke pranuar madhështinë e një krijuesi që i shikon gjërat nga një kënd tjetër, por me po aq forcë morale.
Megjithatë, ajo që i bashkon si shkrimtarë, thellësia, serioziteti moral, përmasat universale, është pikërisht ajo që i ndan si mendimtarë. Tolstoi dhe Dostojevski përfaqësojnë dy pole të etikës ruse: njëri kërkon shpëtimin në moralin racional, në thjeshtësinë ungjillore, në përmirësimin e njeriut përmes arsyes dhe përmbajtjes; tjetri e kërkon të vërtetën përmes errësirës, mëkatit, vuajtjes dhe paradoksit. Tolstoi beson në një rend moral që mund të pastrohet; Dostojevski beson në një njeri që nuk mund të kuptohet pa rënë në humnerë.
Kjo kundërvënie shpjegon frikën e takimit. Aimée e shpreh me një thjeshtësi që fsheh një intuitë të thellë psikologjike: ata kishin frikë se mos grindeshin që në takimin e parë. Nuk bëhet fjalë për grindje personale, por për një përplasje të pashmangshme të sistemeve të mendimit. Të dy ishin shumë të sinqertë, shumë të bindur, shumë absolutë për të bërë kompromis në një bisedë ballë për ballë. Takimi i tyre do të kishte qenë jo një dialog, por një duel metafizik.
Paradoksi bëhet edhe më i mprehtë: ata nuk ndjenë kurrë nevojën të njiheshin. Admirimi i ndërsjellë ishte i mjaftueshëm. Ndoshta sepse secili e kishte kuptuar se vepra e tjetrit fliste më qartë sesa do të mund ta bënte një takim njerëzor. Ata e njihnin njëri-tjetrin në formën më të lartë të njohjes: përmes tekstit, përmes mendimit të kristalizuar në art.
Në këtë kuptim, mos-takimi i Tolstoit dhe Dostojevskit nuk është një mungesë, por një zgjedhje e heshtur e urtësisë. Ata e ruajtën respektin duke mos e vënë në provë me konfliktin. Ata e lejuan letërsinë të flasë aty ku njeriu mund të dështonte. Dhe pikërisht kjo distancë i ka bërë ata dy shtylla të përjetshme, jo kundërshtarë, por dy mënyra të ndryshme – dhe po aq të nevojshme – për të kuptuar tragjedinë dhe madhështinë e qenies njerëzore.
Eseja e Aimée Dostojevskit, në fund, na kujton se jo çdo takim është i domosdoshëm për të krijuar një dialog të madh. Ndonjëherë, mendjet më të thella flasin më fort kur qëndrojnë larg, duke i lënë veprat e tyre të takohen në vendin ku egoja nuk arrin dot, në ndërgjegjen e njerëzimit.
Dhe ajo ndodhi, sepse si të tillë e njohim ne sot, dhe brezat do ta përcjellin në të ardhmen.
Albert Vataj
