Nga Albert Vataj
Në mëngjesin e ftohtë të 3 janarit 1889, rrugët e Torinos nuk u bënë thjesht skenë e një krize personale, por vendi ku filozofia u përplas me trupin e gjallë të botës. Ajo që ndodhi atë ditë nuk ishte vetëm rrëzimi i një mendjeje të jashtëzakonshme, por ndoshta kulmi tragjik dhe paradoksal i një mendimi që kishte kërkuar deri në fund të përballonte të vërtetën pa iluzione.
Fridrih Niçe, mendimtari që kishte shpallur “vdekjen e Zotit”, që kishte sfiduar moralin e dhembshurisë si moral të skllevërve dhe kishte thirrur njeriun të tejkalonte vetveten drejt Übermensch-it, u ndal përpara një skene elementare dhune, një kalë i rrëzuar, i rrahur, i shteruar nga shërbimi, i poshtëruar nga kamzhiku i zotërisë së tij. Aty, në atë pamje pa metafora, pa dialektikë dhe pa justifikime, mendimi i tij u përplas me faktin e zhveshur të vuajtjes.
Ky moment është interpretuar shpesh si shpërthim i sëmundjes mendore, si kriza përfundimtare e një truri të rraskapitur nga vetmia, puna e tepruar dhe dhimbjet kronike. Por një lexim më i thellë filozofik e sheh këtë akt jo si mohim të arsyes, por si një kapërcim të saj, si hyrje në atë që mund të quhet arsye e lartë, një arsye që nuk llogarit, por ndjen; që nuk sundon, por njeh.
Niçe kishte shkruar se “ajo që është e madhe tek njeriu është se ai është një urë dhe jo një qëllim”. Kali i Torinos u bë, në mënyrë tragjike, ura e fundit që ai kaloi. Jo drejt Mbinjeriut, por drejt një humaniteti më të zhveshur, më të pambrojtur, më të sinqertë. Ai nuk pa aty një kafshë të dobët, por mishërimin e vuajtjes universale, atë vuajtje që, siç do të thoshte më vonë Schopenhauer, është themeli i çdo ekzistence të ndjeshme.
Përqafimi i kalit ishte një akt që përmbyste të gjithë keqkuptimet rreth Niçes si filozof i pamëshirshëm i forcës. Në të vërtetë, kritika e tij ndaj dhembshurisë nuk ishte refuzim i ndjeshmërisë, por refuzim i një morali që e instrumentalizon dhembshurinë për të justifikuar dobësinë, nënshtrimin dhe ressentiment-in. Ajo që ndodhi në Torino nuk ishte dhembshuri morale, por identifikim ontologjik, një njohje e drejtpërdrejtë e faktit se vuajtja nuk kërkon leje morale për të qenë e vërtetë.
Fjalët e tij të përfolura, “Nënë, jam budalla”, nuk janë shenjë regresi infantil, por një shkatërrim i fundit i maskës së dijes. Në atë fjali nuk flet filozofi, por qenia e zhveshur nga çdo pretendim madhështie. Është rrëfimi se mendimi, sado i lartë, dështon përballë dhimbjes konkrete. Dhe pikërisht aty qëndron madhështia e aktit, në pranimin e kufirit.
Niçe nuk kërkoi falje me fjalë, por me trupin e tij të rrëzuar mbi trupin e një qenieje të rrahur. Ishte një akt që i përkiste asaj që Levinas do ta quante më vonë përgjegjësi absolute ndaj Tjetrit, një përgjegjësi që lind përpara çdo ligji dhe çdo sistemi.
Pas Torinos, Niçe hyri në heshtje. Filozofi i aforizmës, i polemikës dhe i thirrjes profetike u zhduk. Por kjo heshtje nuk ishte boshllëk; ishte një heshtje që fliste për dështimin e gjuhës për të mbajtur peshën e së vërtetës. Siç ndodh shpesh në historinë e mendimit, fjala u tërhoq kur përvoja e kaloi.
A ishte çmenduri? Apo ishte një zgjim aq radikal sa nuk kishte më vend në strukturat e mendjes së zakonshme? Shoqëria e kohës pa një filozof që qante për një kafshë dhe e quajti të humbur. Koha jonë, e mësuar me dhunë sistemike, shfrytëzim dhe indiferencë, mund ta lexojë ndryshe, si një akt rebelimi të shpirtit kundër normalizimit të mizorisë.
Kali i Torinos ishte qenia e fundit me të cilën Niçe komunikoi pa ndërmjetësime teorike. Pas tij, nuk kishte më nevojë për libra, për sisteme, për polemika. Mbeti vetëm gjesti, përqafimi, lotët dhe heshtja. Dhe kjo heshtje, paradoksalisht, vazhdon të flasë edhe sot më fort se shumë traktate filozofike: si një akuzë, si një lutje dhe si një pyetje e hapur mbi atë që ne quajmë arsye, forcë dhe njerëzi.
