Martirizimi si dritë në errësirën e arsyes së dhunshme.
E para që vendosi kokën nën tehun e gijotinës ishte më e reja nga të gjitha.
Motra Kostanca e Jezusit, 29 vjeçe, ishte novicja e manastirit. Para se të ngjitej në skelë, duke kënduar “Te Deum”, ajo i kërkoi superiores lejen për të vdekur. Më e moshuara, motra Karlota e Ringjalljes, ishte 78 vjeçe dhe një këngëtare e përvojshme kori.
E fundit që la kokën nën tehun e manovruar nga xhelati Sanson ishte abatja, Nëna Tereza e Shën Augustinit, e cila deri në fund kishte inkurajuar motrat e saj, duke i nxitur të qëndronin të palëkundura përballë provës së fundit.
Ka momente në histori kur njeriu, i zhveshur nga çdo iluzion, përballet me kufirin e fundit të qenies së vet, vdekjen. Dhe pikërisht aty, në atë skaj ku gjithçka duket se përfundon, disa shpirtra arrijnë të ngrihen përtej frikës, duke e shndërruar fundin në një akt të lartë kuptimi. E tillë është historia e gjashtëmbëdhjetë murgeshave karmelitane të Compiègne, një dëshmi e rrallë e dinjitetit njerëzor përballë barbarisë së institucionalizuar.
Më 17 korrik 1794, në kulmin e Terrorit revolucionar francez, Parisi u bë skena e një prej ekzekutimeve më të pazakonta dhe më tronditëse të kohës. Nuk ishin aristokratë, as komplotistë, as figura politike që ngjiteshin në gijotinë. Ishin gra të përkushtuara ndaj një jete të heshtur, tërheqjeje dhe lutjeje. Megjithatë, për një rend që kishte vendosur të rindërtonte botën mbi themelet e një arsyeje të zhveshur nga mëshira, ato përbënin rrezik.
Krimi i tyre ishte paradoksal: besnikëria. Besnikëria ndaj fesë, ndaj rregullit të urdhrit, ndaj një jete që nuk i përkulej ideologjisë së ditës. Në një kohë kur Revolucioni kishte shpallur kultin e “Qenies Supreme” dhe kishte kërkuar që njeriu të adhuronte arsyen si zot të vetëm, këto gra refuzuan të braktisnin bindjen e tyre më të thellë. Ky refuzim u interpretua si rebelim, si fanatizëm, si kërcënim.
Por ajo që e bën këtë ngjarje të dalë përtej kronikës së zakonshme të dhunës, është mënyra se si ato e përballuan fundin. Nuk pati britma, as lutje për falje, as dëshpërim. Përkundrazi, rruga drejt gijotinës u kthye në një procesion të heshtur, pothuajse liturgjik. Turma, e mësuar me spektaklin e përgjakshëm të ekzekutimeve, këtë herë heshti. Ndoshta sepse përballë tyre nuk ishte frika, por një paqe e pashpjegueshme.
Ato ecnin duke kënduar “Te Deum”, një himn falënderimi. Ky është ndoshta momenti më tronditës: falënderimi përballë vdekjes. Çfarë e ushqen një qëndresë të tillë? Nuk është vetëm besimi fetar, por një bindje më e thellë: se ekziston një rend më i lartë se ai i imponuar nga pushteti i momentit. Se e vërteta nuk mund të shkatërrohet nga tehu i një gijotine.
Figura e abatëses, Nëna Tereza e Shën Augustinit, qëndron si një bosht moral i kësaj tragjedie. Ajo nuk ishte thjesht një udhëheqëse, por një prani që mbante gjallë kurajën kolektive. Duke i nxitur motrat të qëndronin të palëkundura, ajo shndërroi një vdekje të imponuar në një akt të vetëdijshëm sakrifice. Në këtë kuptim, ato nuk ishin viktima pasive, por subjekte që zgjodhën të mos dorëzohen.
Edhe më prekëse është sekuenca e fundit: më e reja që shkon e para, duke kërkuar leje për të vdekur; më e moshuara që e ndjek me dinjitetin e përvojës; dhe abatja që mbetet e fundit, si një bari që nuk e lë kopenë e vet deri në fund. Ky rend simbolik përmban një etikë të tërë: përulësi, disiplinë dhe dashuri.
Revolucioni Francez, në përpjekjen për të çliruar njeriun nga tirania, shpesh përfundoi duke krijuar forma të reja tiranie. Rasti i karmelitaneve e ekspozon këtë kontradiktë me një qartësi të dhimbshme. Në emër të arsyes, u shpikën krime që nuk ekzistonin; në emër të lirisë, u shua liria e ndërgjegjes; në emër të një bote të re, u zhdukën jetë që nuk i përshtateshin modelit të ri.
Dhe megjithatë, në këtë errësirë, qëndresa e këtyre grave mbetet një dritë. Jo si një akt rebelimi i zhurmshëm, por si një refuzim i qetë për të tradhtuar veten. Ato nuk luftuan me armë, por me një vendosmëri që i tejkalon kufijtë e kohës.
Varret e tyre në Picpus janë sot një vend kujtese, por kujtesa e vërtetë nuk qëndron vetëm në gur. Ajo jeton në vetë pyetjen që kjo histori na lë: çfarë jemi të gatshëm të mbrojmë deri në fund? Dhe a kemi guximin të qëndrojmë të palëkundur kur bota kërkon kompromis me të vërtetën?
Karmelitanet e Compiègne nuk dhanë përgjigje me fjalë, por me jetën e tyre. Dhe ndoshta kjo është përgjigjja më e fortë që historia mund të ruajë.
Përgatiti: Albert Vataj
