Nga Albert Vataj
Prezenca e Heroit Tonë Kombëtar, nëpër monumente të kujtesës dhe dëshmimeve historike, ardhur nga mesjeta, nuk është befasi, por mbetet sërish lajm dhe arsye për të ridimensionuar figurën e Skënderbeut në të tjera përmasa.
Ka monumente që nuk janë thjesht gurë të skalitur që stolisin hyrjen e një kështjelle, por fjalë të gjëmimshme të historisë, të ngulitura në fasadat e qytetërimeve. Një i tillë është basorelievi i Skënderbeut në kështjellën e Corigliano d’Otranto-s, ku figura e tij nuk qëndron thjeshtë si një element dekorativ i izoluar, si pjesë e ansamblit të statujave dhe basorelieveve, por si pjesë e një dialogu të madh kulturor europian. Në këtë fasadë, ku guri bëhet kujtesë dhe arti bëhet dëshmi, Skënderbeu hyn në një panteon figurash që kanë formësuar mendimin dhe historinë e Perëndimit.
Ky lloj portretizimi, basorelievi, është një formë arti që u zhvillua dhe u përsos në Evropë gjatë periudhave të Rilindjes Evropiane dhe Neoklasicizmit, kur ndërtesat nuk ishin vetëm funksionale, por bartëse të një identiteti ideor. Fasadat e pallateve dhe institucioneve shndërroheshin në “biblioteka të hapura”, ku figura të zgjedhura përfaqësonin vlera, ide dhe modele qytetërimi. Në këtë kuptim, çdo bust i vendosur aty është një deklaratë.
Basorelievi i Skënderbeut në këtë kështjellë ndjek ikonografinë klasike europiane, kapela me ndikim venecian, mjekra e gjatë, tiparet e forta që ndërthurin autoritetin ushtarak me një fisnikëri të mendimit. Ai nuk paraqitet thjesht si një komandant lufte, por si një princ humanist, një figurë që i përket të njëjtit univers simbolik ku vendosen edhe Aristoteli, Sokrati, Platoni, Plutarku, Perikliu, Aleksandri i Madh dhe Jul Çezari.
Vetë Castello de Monti përfaqëson një histori transformimi. E ndërtuar fillimisht në shekullin XV si një fortifikatë mbrojtëse kundër kërcënimit osman, ajo mbart në themelet e saj ankthin e një Evrope të rrezikuar. Por në shekullin XVII, nën ndikimin e familjes Monti, ajo u transformua në një rezidencë fisnike, duke përthithur estetikën e Baroku dhe duke u pasuruar me dekorime skulpturore që i japin asaj një karakter përfaqësues dhe simbolik. Kështu, nga një hapësirë mbrojtjeje fizike, ajo u bë një hapësirë përfaqësimi kulturor.
Në këtë kontekst lind pyetja thelbësore: pse Skënderbeu mes këtyre figurave?
Së pari, është dimensioni historik i pranisë shqiptare në jug të Italisë. Pas vdekjes së tij në vitin 1468, një valë e madhe emigrimi shqiptar krijoi komunitetet arbëreshe në rajone si Pulia dhe Kalabria. Këto komunitete nuk ishin thjesht refugjatë, por bartës të një kujtese të gjallë kulturore. Për ta, Skënderbeu nuk ishte vetëm një figurë historike, por një simbol identitar, një figurë themeluese e vetëdijes së tyre kolektive.
Së dyti, është dimensioni europian i figurës së tij. Në vetëdijen e Europës së asaj kohe, Skënderbeu shihej si një mbrojtës i krishterimit dhe një figurë rezistence ndaj Perandoria Osmane. Ai nuk ishte vetëm një hero lokal, por një protagonist i një përplasjeje të madhe civilizuese. Për këtë arsye, përfshirja e tij në një galeri figurash që përfaqësojnë themelet e mendimit dhe pushtetit europian nuk është rastësi, por një akt njohjeje dhe vlerësimi.
Së treti, është dimensioni estetik dhe konceptual i vetë fasadës. Ajo është konceptuar si një panteon figurash që përfaqësojnë virtyte të ndryshme, urtësinë, fuqinë, strategjinë, lidershipin. Në këtë sistem simbolik, Skënderbeu përfaqëson strategun, luftëtarin e drejtë, figurën që ndërthur armën me mendimin, aksionin me vizionin.
Kështu, vendosja e bustit të tij nuk është një akt dekorativ, por një akt kuratorial, një përzgjedhje që e vendos atë në një hierarki vlerash universale.
Basorelievi i Skënderbeut në Corigliano d’Otranto nuk është vetëm një kujtim i një figure historike, por një dëshmi e mënyrës se si historia përthithet në art dhe si arti e përjetëson historinë. Ai është një pikë takimi mes Shqipërisë dhe Italisë, mes kujtesës dhe identitetit, mes luftës dhe mendimit.
Në gurin e kësaj fasade, Skënderbeu nuk qëndron vetëm si hero i një kombi, por si pjesë e një ndërgjegjeje më të gjerë europiane. Dhe pikërisht aty, mes filozofëve dhe perandorëve, ai dëshmon se madhështia nuk matet vetëm me territore të pushtuara, por me idetë që mbijetojnë dhe me respektin që fiton në kujtesën e qytetërimeve.
