“Tani nuk po u drejtohem njerëzve, por Ty, Zot i të gjitha qenieve, botëve dhe kohërave. Nuk e di nëse lejohet që krijesa të dobëta, të përhumbura në pafundësi dhe të papërfillshme në gjithësi, të guxojnë të të kërkojnë diçka ty që ke dhënë gjithçka, në bazë të rregullave të pandryshueshme dhe të përjetshme, të denjosh të shikosh me zemërgjerësi gabimet që edhe pse vijnë nga natyra jonë, të mos bëhen mynxyrat tona. Nuk na ke dhënë zemrën të urrejmë, e duar të theremi. Bëj që t’i ndihim njëri-tjetrit për të mbartur barrën e kësaj jete të vështirë kalimtare; që dallimet e vogla mes rrobave në trupat tanë të dobët, mes gjuhëve tona të cekëta, mes zakoneve qesharake, mes ligjeve të papërsosura, mes opinioneve të pamend, mes kushteve kaq të ndryshme në sytë tanë, por që s’kanë dallim para teje; që të gjitha këto çikërrima mes thërrmijave të quajtura njerëz të mos jenë shenja urrejtjeje dhe përndjekjeje; që ata të cilët ndezin qirinjtë në mes të ditës për të kujtuar emrin tënd, të përkrahin ata që kënaqen me dritën e diellit që u fale; që ata të cilët mbulohen me pëlhurë të bardhë për të thënë se duhet të të duam, mos urrejnë ata që thonë të njëjtën gjë, por nën rasën e zezë; që adhurimi ynë të jetë njësoj, qoftë në një gjuhë të lashtë, qoftë në një të re; që ata të cilët veshin petkun e kuq, që zotërojnë një grusht baltë nga kjo tokë dhe që kanë copëza metali vezullues, të gëzojnë përultësisht atë që e quajnë madhështi dhe pasuri dhe të tjerët t’i shohin pa smirë. Sepse ti e di që për këto kotësira nuk ka, as pse të zilepsesh, as pse të mburresh. Kurrë mos u harroftë se njerëzit janë vëllezër! Paçin urrejtje vetëm për tiraninë që rëndon mbi shpirtra, ashtu siç neveriten nga banditizmi që rrëmben me dhunë frytet e punës dhe të djersës. Nëse gjëmat e luftës nuk shmangen dot, mos e urrejmë, mos e shqyejmë njëri-tjetrin në prehrin e paqes dhe ta përdorim këtë jetë për të bekuar njësoj nga Azia në Amerikë, në mijëra gjuhë, mirësinë tënde që na ka sjellë në këtë botë.”
Teksti i Voltaire-it nuk është thjesht një lutje në kuptimin tradicional fetar; ai është një akt filozofik i maskuar si devocion. Këtu nuk kemi një njeri që i nënshtrohet Hyjnores, por një mendje iluministe që e përdor Hyjnoren si instancë morale për të gjykuar njerëzimin.
Në thelb, kjo “lutje” përmbys raportin klasik midis njeriut dhe Zotit, nuk është njeriu që kërkon hir, por është njeriu që i kërkon Zotit të jetë dëshmitar i absurditetit njerëzor. Kjo është thellësisht në frymën e Iluminizmi-t, ku arsyeja dhe humanizmi vendosen mbi dogmën.
Volteri e nis me një vetëdije kozmike, sipas së cilës njeriu është “i papërfillshëm në gjithësi”. Kjo është një thyerje e antropocentrizmit klasik. Në këtë perspektivë, ai afrohet me një ndjeshmëri që më vonë do të artikulohej nga Blaise Pascal si “madhështia e njeriut qëndron pikërisht në vetëdijen e vogëlsisë së tij”.
Por ndryshe nga Pascali, i cili e shihte këtë si një arsye për përulësi fetare, Volteri e përdor si argument për tolerancë, nëse jemi kaq të vegjël, si mund të justifikohet madhështia e urrejtjes sonë?
Kur ai thotë se gabimet burojnë nga natyra jonë, por nuk duhet të bëhen “mynxyra”, ai bën një dallim thelbësor etik:
Natyra njerëzore është e kufizuar, pra gabimi është i pashmangshëm.
Por krimi moral (urrejtja, përndjekja, dhuna) është një zgjedhje.
Kjo e afron me një etikë racionaliste, ku e keqja nuk është metafizike, por sociale dhe kulturore. Në këtë pikë, Volteri është një kritik i drejtpërdrejtë i fanatizmit fetar dhe politik.
Një nga pasazhet më të fuqishme është ai që i quan dallimet njerëzore “çikërrima mes thërrmijave”.
Këtu kemi një vizion protouniversalist, gjuhët, rrobat, ritualet, ligjet. Gjithëkëto janë aksidente historike, jo thelbe ontologjike.
Ky është një sulm frontal ndaj identiteteve ekskluzive. Në këtë sens, Volteri parashtron një etikë që do të gjente jehonë më vonë tek Immanuel Kant, veçanërisht në idenë e “ligjit moral universal”.
Volteri nuk sulmon Zotin, ai sulmon mënyrën si njerëzit e përdorin Zotin.
Simbolet që ai përmend (qirinjtë, rrobat e bardha apo të zeza) janë metafora të praktikave fetare që, në vend të bashkojnë, përçajnë.
Kjo është një kritikë e ashpër ndaj institucionalizimit të besimit,
feja si përvojë shpirtërore, e vlefshme, feja si aparat pushteti, e rrezikshme.
Këtu ai afrohet me një deizëm tipik iluminist: Zoti ekziston, por nuk është pronë e asnjë institucioni.
Thirrja “njerëzit janë vëllezër” është një formulim i hershëm i universalizmit etik. Por Volteri nuk është naiv. ai nuk kërkon eliminimin e konfliktit, por kufizimin e tij.
Madje ai pranon se lufta mund të jetë e pashmangshme, një realizëm i ftohtë që e dallon nga utopitë morale. Ajo që kërkon është të mos e shndërrojmë paqen në vazhdim të urrejtjes, të mos e bëjmë jetën një fushë të përhershme armiqësie.
Kjo është një etikë e maturisë, jo e përsosmërisë.
Paradoksi më i madh, kjo është një lutje që mund të lexohet edhe pa Zot.
Zoti këtu funksionon si një figurë retorike e rendit moral absolut. Në këtë kuptim, Volteri i flet njerëzimit përmes Zotit.
Kjo e bën tekstin të përhershëm si lutje dhe si thirrje për zgjim. Ai nuk kërkon besim, por ndërgjegje.
Kjo “lutje” është një manifest i tolerancës, por edhe një akt akuze ndaj njerëzimit. Ajo nuk është një kërkesë për ndërhyrje hyjnore, por një thirrje për përgjegjësi njerëzore.
Nëse do ta përkthenim në një formulë filozofike, do të ishte kjo,
njeriu nuk ka nevojë për një Zot që ta shpëtojë, por për një arsye që ta frenojë.
Dhe ndoshta ky është tensioni i madh që Volteri na lë trashëgim,
midis shpresës për mirësi dhe provës së vazhdueshme se njeriu është i aftë ta tradhtojë atë.
Albert Vataj
