Albert Vataj
Që të përfshihemi në këtë trajtesë, duhet të dalim nga keqkuptimi i zakonshëm dhe të hyjmë në arkitekturën e brendshme të mendimit ekzistencialist, aty ku liria nuk është privilegj, por barrë ontologjike.
Në qendër të kësaj filozofie qëndron pohimi themelor i Jean-Paul Sartre, sipas të cilit, “ekzistenca i paraprin esencës”. Kjo nuk është thjesht një formulë teorike, por një zhvendosje radikale në mënyrën si e kuptojmë njeriun. Në traditat e mëparshme, nga teologjia te metafizika klasike, njeriu mendohej si një qenie me një natyrë të paracaktuar, një “projekt” i hartuar paraprakisht (nga Zoti, nga arsyeja universale, apo nga një rend natyror). Ekzistencializmi e përmbys këtë, njeriu së pari ekziston, hidhet në botë, dhe vetëm më pas, përmes veprimit, e ndërton atë që është.
Kjo “hedhje” (fakticiteti i të qenit në botë) nuk është zgjedhje jonë, por mënyra si përgjigjemi ndaj saj është plotësisht përgjegjësi jonë. Këtu lind tensioni themelor, ne nuk e zgjedhim të ekzistojmë, por jemi të detyruar të zgjedhim çfarë bëjmë me këtë ekzistencë.
Sartre shkon deri aty sa të thotë se njeriu është “i dënuar të jetë i lirë”. Kjo shprehje shpesh tingëllon paradoksale, por përmban një të vërtetë të fortë, nuk kemi asnjë mënyrë për t’i shpëtuar zgjedhjes. Edhe pasiviteti është një formë veprimi; edhe heshtja është një deklaratë.
Kjo liri absolute nuk është çlirim i lehtë, por prodhon atë që Sartre e quan ankth ekzistencial (angoisse). Ankthi nuk është frikë nga diçka konkrete; ai është vetëdija se çdo zgjedhje që bëjmë është pa garanci, pa një autoritet suprem që ta legjitimojë. Në këtë kuptim, ankthi është shenja e ndërgjegjes së zgjuar.
Përballë kësaj peshe, individi shpesh kërkon të arratiset. Sartre e quan këtë “mauvaise foi” (besim i keq): një formë vetë-mashtrimi ku njeriu pretendon se nuk është i lirë, duke u fshehur pas roleve, normave apo rrethanave.
Shembulli klasik është ai i kamarierit që sillet “tepër si kamarier”, sikur identiteti i tij të ishte i ngrirë në atë rol. Në këtë mënyrë ai shmang përballjen me faktin se është më shumë se aq – se ai zgjedh të jetë aty dhe mund të zgjedhë ndryshe. “Besimi i keq” është një përpjekje për të reduktuar veten në objekt, për t’i ikur përgjegjësisë së të qenit subjekt.
Një nga aspektet më të thella dhe shpesh të nënvlerësuara të ekzistencializmit është dimensioni i tij etik. Kur zgjedh për veten, thotë Sartre, ti nuk zgjedh vetëm për një individ të izoluar. Në njëfarë mënyre, çdo zgjedhje përmban një pretendim implicit: “kjo është mënyra si duhet të jetë një njeri”.
Kështu, edhe pse ekzistencializmi refuzon moralet e gatshme, ai nuk bie në relativizëm banal. Përkundrazi, ai e radikalizon etikën: çdo vendim është një akt krijimi normativ. Ti bëhesh ligjvënës përmes jetës tënde.
Në veprën Huis Clos, Sartre formulon shprehjen e famshme: “Ferri janë të tjerët”. Kjo nuk duhet kuptuar si refuzim i tjetrit, por si diagnozë e një tensioni: tjetri na sheh, na objektivon, na vendos në një kornizë. Në shikimin e tjetrit, ne rrezikojmë të humbasim lirinë tonë duke u kthyer në objekt.
Por njëkohësisht, pa tjetrin, nuk ka as vetëdije të plotë për veten. Kjo marrëdhënie është dialektike: ne kemi nevojë për tjetrin, por edhe rrezikohemi prej tij. Ekzistencializmi nuk ofron një zgjidhje të thjeshtë, por e ekspozon këtë konflikt si pjesë të qenies njerëzore.
Në fund, ndoshta teza më e fortë është kjo, kuptimi nuk zbulohet, por krijohet. Nuk ka një narrativë të gatshme që pret të deshifrohet, ka vetëm një hapësirë të hapur ku individi ndërton, përmes veprimeve, një histori që mund të justifikohet vetëm nga koherenca dhe autenticiteti i saj.
Kjo e bën jetën një projekt estetik dhe etik njëkohësisht. Nuk ka “recetë” për një jetë të mirë; ka vetëm përgjegjësi për ta bërë jetën tënde të justifikueshme në sytë e tu.
Ekzistencializmi nuk është një filozofi që të jep rehati; është një filozofi që të heq alibitë. Ai nuk të thotë çfarë të bësh, por të kujton se çfarëdo që bën, është zgjedhje jote. Dhe në këtë kuptim, nuk ka shpëtim nga vetja.
Në vend të një universi me kuptime të dhëna, ai na vendos përballë një horizonti të hapur, ku dinjiteti i njeriut nuk qëndron në bindje ndaj një rendi, por në aftësinë për të krijuar kuptim – dhe për të mbajtur peshën e tij.
