Albert Vataj
Reflektimi që Erich Fromm shtron në veprën “To Have or To Be?”, (“Të kesh apo të jesh?”) nuk është vetëm një kritikë e shoqërisë moderne, por një diagnozë e thellë e gjendjes së njeriut në epokën e organizimeve të mëdha burokratike dhe të kulturës së konsumit. Në pasazhin: “Ëndrrat për të qenë padron absolut të qenieve tona ka marrë fund qëkur kemi filluar të hapim sytë dhe të bindemi se jemi bërë të gjithë ingranazhe të makinës burokratike; dhe se mendimet tona, ndjenjat dhe shijet tona janë manipuluar nga qeveritë, nga industria dhe mjetet e komunikimit masiv, të kontrolluara nga njëra-tjetra.” ai shpreh fundin e një iluzioni të vjetër, besimit se njeriu është zot absolut i vetes, se vetëdija dhe vullneti i tij janë të lira dhe të pavarura.
Sipas Fromm, ky iluzion fillon të shembet në momentin kur njeriu fillon të kuptojë se është bërë pjesë e një sistemi të madh mekanik, ku individi funksionon si një ingranazh në një makineri të ndërlikuar shoqërore. Ky sistem përbëhet nga struktura burokratike, organizime ekonomike, aparate politike dhe mekanizma komunikimi që ndërveprojnë mes tyre dhe që, në mënyrë të padukshme, modelojnë jetën e individit.
Në këtë kuptim, njeriu modern nuk është më thjesht një qenie që zgjedh lirshëm, ai është një qenie e formësuar nga mekanizmat e prodhimit dhe të konsumit. Mendimet e tij nuk lindin gjithmonë nga një reflektim i lirë, por shpesh janë rezultat i ndikimit të propagandës, reklamës dhe narrativave politike. Ndjenjat e tij orientohen nga pritshmëritë shoqërore, ndërsa shijet dhe dëshirat prodhohen nga industria e kulturës dhe e konsumit.
Fromm e sheh këtë proces si një formë të re të alienimit. Në vend që njeriu të jetë subjekt aktiv i jetës së tij, ai bëhet objekt i një sistemi që prodhon nevoja, aspirata dhe modele jetese. Qeveritë, industria dhe mediat, të lidhura në një rrjet ndikimi reciprok, krijojnë një univers simbolesh dhe idesh që orientojnë mënyrën se si individët mendojnë për veten dhe për botën.
Kjo është arsyeja pse Fromm flet për fundin e ëndrrës së sovranitetit të brendshëm. Liria e jashtme mund të ekzistojë formalisht, por liria e brendshme rrezikon të zhduket kur vetëdija e individit kolonizohet nga struktura të fuqishme ekonomike dhe politike.
Në këtë kontekst, dallimi që ai bën midis mënyrës së jetesës “të kesh” dhe mënyrës së jetesës “të jesh”, merr një kuptim vendimtar. Shoqëria moderne, sipas tij, është ndërtuar mbi logjikën e zotërimit, njeriu mat veten përmes asaj që posedon, pasuri, status, reputacion, imazh publik. Por kjo mënyrë jetese e zhvendos thelbin e qenies nga përvoja e brendshme drejt akumulimit të jashtëm.
Për Fromm, vetëm rikthimi te mënyra e të qenit, që nënkupton vetëdije kritike, kreativitet, dashuri dhe pjesëmarrje autentike në jetën njerëzore, mund ta çlirojë individin nga ky mekanizëm manipulimi. Të jesh, në këtë kuptim, nuk do të thotë të zotërosh më shumë, por të jetosh më thellë, më ndërgjegjshëm dhe më lirshëm.
Kështu, pasazhi i Fromm, nuk është thjesht një vëzhgim sociologjik, ai është një thirrje për zgjuarsi kritike. Ai na kujton se liria nuk është një gjendje që na jepet nga sistemi, por një aftësi që duhet ta mbrojmë vazhdimisht përmes vetëdijes, reflektimit dhe guximit për të mos u bërë thjesht një pjesë e mekanizmit.
