Albert Vataj
Ka figura që nuk mbeten thjesht pjesë e historisë së një art, ato bëhen vetë historia e tij. Në këtë panteon të rrallë të skenës shqiptare qëndron me dinjitet dhe madhështi Violeta Manushi, një nga aktoret më të shquara të teatrit dhe kinemasë shqiptare, një personalitet që me talentin, disiplinën dhe përkushtimin e saj i dha formë një epoke të tërë të artit skenik.
Në një kohë kur rrugët e grave drejt skenës nuk ishin të shtruara me kurora mirënjohjeje, por me paragjykime, vështirësi dhe sakrifica, ajo u bë një nga ato vajza që guxuan të ngjiten mbi pengesat dhe të dëshmojnë se pasioni mund të jetë më i fortë se çdo kufi shoqëror. Rrugëtimi i saj është një histori qëndrese, një testament përkushtimi ndaj artit dhe një dëshmi e asaj se si një jetë mund të shndërrohet në shërbim të një misioni.
Violeta Manushi mbetet një nga kalorëset më fisnike të teatrit shqiptar. Bashkë me brezin e saj të artë, ajo hodhi themelet e Teatrit Kombëtar, duke e kthyer skenën në një institucion të dashurisë publike për artin dramatik.
Për të, teatri nuk ishte një profesion; ishte një mënyrë jetese. Ishte shtëpia e saj e vërtetë. Në këto themele ajo ndërtoi gjithë jetën e saj, duke e bërë skenën vatër, familje dhe fat.
Ajo nuk u martua dhe nuk pati fëmijë biologjikë. Por jeta e saj nuk mbeti kurrë pa pasardhës. Personazhet që krijoi u bënë bijtë dhe bijat e saj shpirtërore. Ata ishin të shumtë: të vegjël e të moshuar, të mençur e naivë, humoristë e tragjikë, rebelë e të butë. Secilit prej tyre ajo u dha frymën, shpirtin dhe inteligjencën e saj artistike.
Prandaj këto figura skenike nuk mbetën thjesht role. Ato u bënë karaktere të gjalla të kujtesës kolektive shqiptare.
Në historinë e teatrit dhe kinemasë shqiptare, emri i saj lidhet me një galeri personazhesh që kanë hyrë në kujtesën popullore si figura të dashura dhe të pavdekshme.
Mjafton të përmenden:
Olimbia tek “Karnavalet e Korçës”
Nica tek “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”
Zyhrana tek “Fytyra e dytë”
Teto Ollga tek “Zonja nga qyteti”
Secili prej këtyre personazheve mbante në vetvete një botë të tërë emocionale: humorin e mprehtë, mençurinë popullore, dhimbjen, krenarinë dhe shpirtin e jetës shqiptare. Me intuitë të jashtëzakonshme, Violeta Manushi arrinte t’i shndërronte këto karaktere në figura të gjalla, të besueshme dhe thellësisht njerëzore.
Ajo kishte aftësinë e rrallë për të shkrirë në interpretimin e saj tiparet e karakterit kombëtar: virtytet dhe veset, dritën dhe hijen, zemërimin dhe dhembshurinë. Prandaj publiku e ndiente si të vetën.
Violeta Manushi lindi më 6 mars 1926 në Korçë, një qytet me tradita të pasura kulturore. Por fëmijëria e saj nuk ishte e lehtë.
Familja jetonte në varfëri të thellë dhe fëmijët u detyruan të punonin që në moshë të njomë për të ndihmuar ekonominë familjare. Në kujtimet e saj ajo do të tregonte se kishte qenë një fëmijë i padëshiruar në fillim, pasi prindërit prisnin lindjen e një djali tjetër që t’i bëhej krah vëllait të vetëm të familjes.
Kjo rrethanë e vështirë nuk e thyen karakterin e saj. Përkundrazi, e kaliti.
Që në moshën 14-vjeçare ajo nisi punën fizike në fabrikën e këpucëve në Korçë, më pas në shtypshkronjën “PEPO”. Kur familja u shpërngul në Tiranë, ajo vazhdoi punën në shtypshkronjën “Dielli”, një vend që, në mënyrë simbolike, do t’i ndriçonte rrugën drejt teatrit.
Në vitin 1946, vetëm 20 vjeçe, ajo u regjistrua në shkollën e parë dramatike të hapur pranë Teatrit të Shtetit.
Që në fillim u dallua për, natyrshmërinë e interpretimit, spontanitetin e rrallë, disiplinën e hekurt, vullnetin e palëkundur.
Po atë vit ajo u ngjit për herë të parë në skenë, duke filluar një karrierë që do të zgjaste më shumë se gjashtë dekada.
Në dramën “Orët e Kremlinit” (1957) ajo interpretoi njëherësh tre role, një rekord i pazakontë që dëshmonte elasticitetin e saj të jashtëzakonshëm artistik.
Violeta Manushi ishte një aktore që shkëlqente njësoj si në komedi, ashtu edhe në dramë.
Në repertorin e saj përfshihen mbi 100 role në teatër dhe 16 role në kinema, ndërsa interpretoi edhe në teledramë.
Ndër interpretimet e saj më të njohura janë:
“Gratë gazmore të Uindsorit” (1959)
“Morali i zonjës Dulska” (1958)
“Karnavalet e Korçës” (1964)
“Fytyra e dytë” (1968)
“Gjenerali i ushtrisë së vdekur” (1971)
“Pallati 176” (1985)
Por kulmi i popullaritetit të saj në kinematografi mbetet roli i Teto Ollgës në filmin “Zonja nga qyteti” (1975), me regji të Pirro Milkanit.
Ky personazh, plot humor dhe mençuri popullore, u bë një ikonë e kulturës shqiptare. Interpretimi i saj jo vetëm që e bëri të pavdekshme figurën e Ollgës, por edhe e shndërroi Tushemishtin, vendxhirimin e filmit pranë Pogradecit, në një vend simbolik që tërheq edhe sot vizitorë dhe admirues të kinemasë shqiptare.
Për këtë rol ajo fitoi Medaljonin e Festivalit të Filmit në vitin 1977.
Karriera e saj skenike u mbyll simbolikisht aty ku kishte nisur: në skenën e Teatrit Kombëtar.
Në maj të vitit 2004, ajo u rikthye në skenë me tragjikomedinë “Streha e të harruarve” të Ruzhdi Pulahës, me regji të Mihal Luarasit. Ky interpretim përkoi me 60-vjetorin e Teatrit Kombëtar, duke e bërë mbylljen e karrierës së saj një akt të thellë simbolik.
Tre vite më vonë, ajo do të ndahej nga jeta, duke lënë pas një trashëgimi të jashtëzakonshme artistike.
Në një nga rrëfimet e saj më prekëse, Violeta Manushi do të thoshte:
“Vërtet jeta erdhi ashtu dhe ndoshta fati vendosi të mos martohesha, por unë kam qenë nënë me shumë fëmijë, në skenë dhe në jetë. Dashuria e nipërve dhe mbesave më mbante si ujët e pakët.”
Në këto fjalë gjendet thelbi i jetës së saj. Ajo nuk ndërtoi një familje sipas kuptimit tradicional, por krijoi një familje shumë më të gjerë: publikun, skenën dhe personazhet e saj.
Sot, në 100-vjetorin e lindjes së saj, kujtesa e Violeta Manushit nuk është thjesht një përkujtim për një aktore të madhe.
Ajo është një rikthim tek një epokë kur arti ndërtohej mbi sakrificë, përkushtim dhe dashuri të pakushtëzuar për skenën.
Violeta Manushi mbetet një ikonë e artit shqiptar, një figurë që nuk jeton vetëm në arkivat e teatrit apo në celuloidin e filmit, por në kujtesën e publikut që vazhdon të qeshë, të emocionohet dhe të ndjejë njerëzoren përmes personazheve të saj.
Sepse disa aktorë luajnë role.
Të tjerë krijojnë personazhe.
Por ka edhe nga ata të rrallët që krijojnë kujtesë kombëtare.
Dhe Violeta Manushi është një nga ata.
