Albert Vataj
Sot, kalendari i artit shqiptar ndalon me një refleksion përulës në faqen që mban emrin e Vangjush Mios, mjeshtrit që nuk hodhi thjesht ngjyra mbi telajo, por qëndisi dritën mbi shpirtin e kombit me penelata vibrante. I pagëzuar me të drejtë si “Poeti i Peizazhit”, Mio mbetet korifeu që guxoi të thyente ngurtësinë e akademizmit për t’i hapur rrugë drithërimës impresioniste në Shqipërinë e shekullit XX.
Në çdo punë të tij, ne nuk shohim thjesht natyrën, por ndiejmë frymëmarrjen e saj. Përmes një stili sa intim aq edhe universal, ai e shndërroi peizazhin shqiptar në një dëshmi të gjallë të lirisë artistike, duke i dhënë dritës së vendit tonë një “pasaportë evropiane”. Me një sy të stërholluar, ai rroku të pakatshmen: mjegullën e mëngjeseve korçare, tejdukshmërinë e kristaltë të dimrit dhe nostalgjinë e artë të vjeshtës ballkanike.
I lindur më 5 mars 1891 në Korçë, Mio shfaqi që herët një ndjeshmëri të rrallë. Edhe pse sëmundja ia ndërpreu gjimnazin, peneli i tij nisi të fliste që në vitin 1906. Rrugëtimi i tij drejt formësimit si artist kaloi përmes Bukureshtit (1915-1919), ku ai u diplomua në Shkollën e Arteve të Bukura, për t’u kurorëzuar më pas në Akademinë e Shën Lukës në Romë.
Ky udhëkryq kulturash mes Lindjes dhe Perëndimit e pajisi Mion me një teknikë solide, por mbi të gjitha me guximin për të sjellë modernitetin në një mjedis tradicional. Kthimi i tij në atdhe në vitin 1920 shënoi një gur themeli: ekspozitën e parë vetjake në Shqipëri, një akt që do të zgjonte vetëdijen estetike të kohës.
Mio nuk pikturoi thjesht Shqipërinë; ai krijoi një identitet estetik që bashkoi traditën tonë me avangardën e kohës. Duke sfiduar skematizmin, ai solli harmoninë koloristike ku ngjyrat nuk ishin thjesht pigmente, por nota muzikore në një simfoni vizuale.
Ai e çliroi pikturën nga rregullat e rrepta, duke u fokusuar te mbresa e çastit, te loja e dritëhijeve mbi ujërat e Pogradecit apo rrugicat e gurta të Korçës.
Megjithëse njihet si mjeshtër i peizazhit, sprovat e tij në nudo dëshmojnë një rebelim të heshtur artistik. Përmes trajtimit të trupit me delikatesë klasike, ai pohoi lirinë krijuese si forcën supreme shprehëse.
Kontributi i tij u shtri edhe në skenën e teatrit dhe operës, ku me realizimet për “Shatërvani i Bahçisarajt” dhe “Esmeralda”, ai i dha dramës shqiptare një frymëmarrje vizuale monumentale.
Edhe pse jeta e tij u mbyll parakohe më 30 dhjetor 1957, trashëgimia që la pas është gjigante: mbi 500 piktura, 200 vizatime dhe 80 bocete. Vepra si “Rrugicë në Korçë”, “Dimër nga fusha e Korçës” apo “Buzë liqenit të Pogradecit” nuk janë thjesht pasuri e Galerisë Kombëtare, por dritare që qëndruan hapur edhe atëherë kur regjimet tentonin të mbyllnin horizontet.
Vangjush Mio, “Piktori i Popullit”, mbetet ura lidhëse mes shpirtit ballkanik dhe ndjeshmërisë moderne. Piktura e tij është vargu që i mungonte poezisë shqipe, i shkruar me penel mbi pëlhurën e përjetësisë.
Sot, shtëpia-muze në Korçë nuk ruan vetëm relike, por mban gjallë dritën e një artisti që na mësoi se arti i vërtetë nuk vdes kurrë kur ushqehet nga dashuria për vendin dhe të bukurën.
