Në vitin 1929, Virginia Woolf shkroi një fjali që vazhdon t’i përndjekë lexuesit gati një shekull më pas. Në esenë e saj të zgjeruar “A Room of One’s Own”, ajo i përshkroi gratë si “pasqyra që zotërojnë fuqinë magjike dhe të shijshme për të pasqyruar figurën e burrit dyfish më të madhe se përmasat e tij natyrore.”
Jo mendimtare. Jo krijuese. Jo individë me ambicie të tyret. Thjesht sipërfaqe të lëmuara, qëllimi themelor i të cilave ishte ta bënin dikë tjetër të dukej më i madh se jeta vetë.
Fjala “e shijshme” mbart një thumb të veçantë. Woolf e kuptonte se kjo nuk ishte thjesht shtypje, ishte shtypje e ëmbëlsuar me lavdërim. Gratë nuk ishin vetëm pasqyra. Ato ishin pasqyra magjike, të pajisura me një fuqi të veçantë. Dhe kjo fuqi konsiderohej virtyti i tyre më i madh.
Por Woolf kuptoi diçka që e bën këtë vëzhgim shkatërrues, kjo marrëveshje nuk ishte aksidentale. Ishte arkitekturë.
Për breza me radhë, gratë mësuan ta matin vlerën e tyre me një kriter të vetëm. Sa mirë pasqyron? Sa mirë i bën të tjerët të ndihen të aftë, brilantë, thelbësorë?
Një grua e mirë thithte frustrimet e burrit të saj dhe festonte fitoret e tij të vogla sikur të ishin monumente. Një vajzë e mirë e bënte të atin të ndihej i mençur dhe vëllezërit të ndiheshin kompetentë. Një grua e mirë qëndronte e heshtur që të tjerët të ishin të zëshëm, qëndronte e vogël që të tjerët të zgjeroheshin, qëndronte në sfond që të tjerët të ndriçonin.
Pasqyra funksiononte vetëm në një drejtim. Dhe gjithmonë, gjithmonë duhej të zbukuronte.
Ajo që e bën vëzhgimin e Woolf-it kaq të fuqishëm është se ajo kuptoi se kjo nuk kishte të bënte thjesht me marrëdhënie individuale mes burrave dhe grave. Kishte të bënte me mënyrën se si sistemet e tëra e ruajnë veten.
Kur gratë shpenzojnë energjinë e tyre duke pasqyruar shkëlqimin e të tjerëve, ata të tjerët nuk kanë kurrë pse të vënë në dyshim nëse e kanë fituar vërtet atë shkëlqim. Kur gratë tkurrin ëndrrat e tyre, burrat nuk kanë pse të lënë vend. Kur gratë heshtin për idetë e tyre, burrat nuk kanë pse të dëgjojnë apo të konkurrojnë me bashkëmoshatarë po aq të talentuar.
Pasqyra nuk kishte të bënte me vanitetin. Ishte infrastrukturë e padukshme. Ishte themeli që mbante në këmbë strukturat e pushtetit.
Dhe ndoshta pjesa më dërrmuese, gratë u mësuan ta ofronin këtë pasqyrim me dashuri. Për shumë prej atyre që e kryenin, nuk ndihej si shtypje. Ndihej si detyrë. Si përkujdesje. Si të qenët e mirë në të qenët grua.
Një grua që refuzonte të pasqyronte quhej e vështirë, e hidhur ose egoiste.
Një burrë që kërkonte pasqyrim quhej lider, vizionar, dikush me prani.
Woolf kuptoi gjithashtu pasojat kur pasqyra thoshte të vërtetën në vend që të ofronte zbukurim,
“Sa e pamundur është për të t’u thotë atyre se ky libër është i keq, kjo pikturë është e dobët, apo çfarëdo qoftë, pa shkaktuar shumë më tepër dhimbje dhe pa zgjuar shumë më tepër zemërim sesa një burrë që do të jepte të njëjtin kritikim. Sepse nëse ajo fillon të thotë të vërtetën, figura në pasqyrë tkurret.”
Pasqyrimi duhej të gënjente. Ky ishte i gjithë qëllimi.
Ja pse fjalët e Woolf-it vazhdojnë të jehojnë edhe tani, pasqyra nuk u thye kurrë. Ajo thjesht fitoi një fjalor të ri.
“Lojtar ekipi.” “Partner mbështetës.” “Mos trazosh ujërat.” “Inteligjencë emocionale.” “Stil drejtimi bashkëpunues.”
Gratë ende kryejnë punën e padukshme, kujtojnë ditëlindjet, organizojnë evente sociale, zbusin konfliktet, menaxhojnë moralin e ekipit, ndërsa të tjerët marrin meritat për arritjet e dukshme.
Gratë ende thithin energjinë negative dhe emocionet e vështira, duke tkurrur nevojat e tyre për të mbrojtur rehatinë ose vetëbesimin e dikujt tjetër.
Vendosmëria e grave ende etiketohet shpesh si agresive ose komandante, ndërsa e njëjta sjellje te burrat quhet vendimtare ose e shtyrë nga ambicia.
Pasqyrimi ende pritet. Thjesht nuk diskutohet më hapur.
Në vendet moderne të punës, gratë lavdërohen për të qenët “mbështetëse”, ndërsa burrat promovohen për të qenët “inovativë”, edhe kur të dyja palët bëjnë punë identike. Në marrëdhënie, gratë pritet të menaxhojnë punën emocionale, ndërsa partnerët e tyre festohen për pjesëmarrje sporadike. Në familje, gratë koordinojnë, ndërsa burrat falënderohen për “ndihmën”.
Gjuha ndryshoi. Pasqyra mbeti.
Por përgjigjja e Woolf-it mbetet po aq revolucionare sa në vitin 1929, ndalo së pasqyruari.
Refuzo t’ia tregosh kujtdo veten dyfish më të madhe se përmasat e tij natyrore. Jo shefit tënd. Jo partnerit. Jo familjes. Jo një kulture që e mat vlerën tënde me sa mirë e amplifikon historinë e dikujt tjetër.
Kjo nuk do të thotë mizori. Nuk do të thotë të mos njohësh arritjet e vërteta të të tjerëve apo të mos ofrosh inkurajim të merituar. Do të thotë diçka më themelore, të refuzosh të zvogëlosh veten që të tjerët të ndihen më të mëdhenj. Të refuzosh ta bësh veten më të vogël që të tjerët të zgjerohen pa përpjekje apo konkurrencë.
Sepse ja çfarë e kuptoi Woolf, ti kurrë nuk ishe menduar të ishe pasqyrë.
Ti ishe menduar të ishe burimi yt i dritës.
Kur gratë ndalojnë së pasqyruari, ndodh diçka e jashtëzakonshme. Ato fillojnë të krijojnë. Fillojnë të kërkojnë hapësirën që u takon vërtet, jo hapësirën e mbetur. Fillojnë të kërkojnë meritë për punën e tyre, në vend që të mundësojnë në heshtje shkëlqimin e të tjerëve.
Fillojnë të thonë të vërtetën, për librat, për pikturat, për punën, për marrëdhëniet, edhe kur kjo e vërtetë e zvogëlon figurën në pasqyrën e dikujt tjetër në madhësinë e saj reale.
Kjo i bën njerëzit të ndihen në siklet. Mund të të quajnë të vështirë. Mund të thonë se ke ndryshuar, dhe jo në mënyrë komplimentuese. Mund të sugjerojnë se nuk je lojtare ekipi, nuk je mbështetëse, nuk je e sjellshme.
Por ja çfarë ka treguar historia, herë pas here, bota përshtatet.
Gjithmonë, kur gratë kolektivisht vendosin se kanë mbaruar së tkurruri.
Kur mjaft pasqyra ndalojnë së ofruari reflektime të fryra, ata që mbështeteshin te to duhet të zhvillojnë kompetencë reale, jo thjesht ndjesinë e kompetencës. Duhet ta fitojnë vetëbesimin, jo ta marrin si privilegj të pasqyruar. Duhet të lënë vend për të tjerët, sepse këta të tjerë nuk po e bëjnë më vullnetarisht veten më të vegjël.
Sistemi zhvendoset sepse është i detyruar.
Woolf po shkruante në vitin 1929 për mungesën e grave në arsim, në hapësirë krijuese, në burimet bazë të nevojshme për punë intelektuale. Ajo shpjegonte pse nuk kishte pasur një Shakespeare femër, jo sepse gratë nuk kishin talent, por sepse u mungonin kushtet materiale që e lejojnë talentin të lulëzojë.
Një pjesë e atyre kushteve ishte të kishe energjinë dhe hapësirën për të krijuar, në vend që ta shpenzoje atë energji duke mbajtur një pasqyrë.
Gati një shekull më vonë, specifikat kanë ndryshuar. Por dinamika themelore që Woolf identifikoi mbetet e ngulitur në mënyrën se si punojmë, si lidhemi, si e masim vlerën.
Rruga përpara nuk është e ndërlikuar, edhe pse nuk është e lehtë, ndalo së pasqyruari. Fillo të krijosh.
Ndalo së menaxhuari emocionet e të tjerëve dhe fillo të nderosh të tuat.
Ndalo së bërë veten të vogël dhe fillo të zësh hapësirën që është realisht e jotja.
Bëhu burimi yt i dritës, jo pasqyra zbukuruese e dikujt tjetër.
Bota do të përshtatet. Gjithmonë e bën.
Të refuzosh pasqyrën nuk është një akt rebelimi të zhurmshëm, por një rikthim i heshtur te vetja. Është çasti kur gruaja pushon së qenë sipërfaqe reflektuese dhe pranon të jetë burim, jo derivat; dritë, jo shkëlqim i huazuar. Atëherë pushteti i rremë zbehet, figurat fryhen më pak dhe e vërteta fiton përmasa njerëzore. Sepse një botë që nuk mbështetet më në pasqyra mashtruese, është e detyruar të ndërtohet mbi merita reale, mbi zëra që flasin dhe mbi prani që nuk kërkojnë leje për të ekzistuar. Dhe pikërisht aty fillon liria: kur reflektimi pushon, dhe krijimi merr fjalën.
Përgatiti: Albert Vataj
