Një mendje gjeniale po jepte shpirt. Mjekët ishin dorëzuar. Asnjë shpresë për ta kthyer nga lamtumira e fundit gjeniun, nuk kishte.
Situata “e papajtueshme me jetën” doli si një pëshpëritje nga dhoma ku nobelisti i ardhshëm dergjej i thërmuar nga aksidenti fatal i atij janari ferri rus.
Lev Davidovich Landau, ai që në moshën 22-vjeçari gozhdoi Albert Ajnshtajnin në betejën e argumenteve gjatë një konference shkencore të Shoqatës Fizike Gjermane e mbajtur në Leipzig më 1930, ishte në betejë me vdekjen.
Ishin dorëzuar të gjithë. Tani ai ishte në dorë të Zotit dhe të kolegëve, të cilët edhe shansin e tij e futën në tabelën e llogaritjeve, thua se ishte jo jeta e një njeriu, por ekuacion që kërkonte zgjidhje.
Atëherë, 80 shkencëtarë bënë diçka të jashtëzakonshme. Nuk lejuan që kjo të ndodhte, ai të ikte.
Janar 1962. Rrugët e akullta të Rusisë Sovjetike. Lev Landau, një nga fizikanët më të mëdhenj të kohës, po udhëtonte drejt “qytetit atomik” të Dubnës. Ai e urrente makinën dhe nuk udhëtonte kurrë vetëm. Këtë herë, mori me vete gruan e tij, Verën, dhe një koleg.
Papritur akull. Rrëshqitje. Një kamion. Përplasje.
Vera doli pa asnjë gërvishtje. Po Landau? Fytyra e tij ishte e pambledhshme. Kafka e thyer. Mushkëritë e shpuara. Këmba e dërrmuar. Gjakderdhje në tru. Ethet e tmerrshme në 42°C. Mjekët pëshpëritën fjalët që askush nuk donte t’i dëgjonte, “e papajtueshme me jetën.”
Por këtu historia bëhet mrekullibërëse.
Brenda pak orësh, më shumë se 80 fizikantë “zbarkuan” në spital. Jo si vizitorë, por si një ekip shpëtimi. Ata nuk ishin mjekë, por u bënë përkthyes të shpresës. Koordinuan gjithçka. Përdorën çdo lidhje që kishin. Refuzuan të linin gjenialitetin të vdiste në një krevat spitali.
Kur mjekët thanë “e papajtueshme me jetën”, fizikantët nuk e panë si një fund, por si një problem llogaritës. Ata llogaritën dozat e barnave, organizuan zinxhirin logjistik të furnizimit me oksigjen dhe krijuan një sistem monitorimi 24-orësh që ishte dekada para kohës së tij. Ata e trajtuan shpëtimin e tij si një eksperiment kritik që nuk guxonte të dështonte.
Laureati i çmimit Nobel, Pyotr Kapitsa, mentori i Landau-t, dërgoi telegrame urgjente në Londër, “Dërgoni barna. Dërgoni kirurgë. Dërgoni ndihmë.” Dhe bota u përgjigj. Mjekë të huaj fluturuan drejt tij. Antibiotikë të rrallë kaluan kufijtë e Luftës së Ftohtë. Politika u shkri përballë nevojës njerëzore.
Për javë të tëra, Landau qëndroi në heshtje. Pa ndjenja. I humbur.
Pastaj, një pasdite, gruaja e tij, e dobësuar nga një atak në zemër i shkaktuar prej stresit, hyri në dhomën e tij. U ul pranë tij. Dhe sytë e tyre u takuan.
Ai ishte aty. Dëgjonte. Kuptonte.
Në prill, ai shqiptoi fjalën e parë që nga aksidenti: “Spasibo.” Faleminderit.
Ngadalë, ai u rikthye. E folura iu rikthye në disa gjuhë. Trupi i mbeti i brishtë, kujtesa e copëtuar, por po të përmendje fizikën, sytë e tij ndizeshin si të një fëmije.
Po atë vit, Lev Landau u nderua me Çmimin Nobel në Fizikë. Tepër i dobët për të udhëtuar drejt Stokholmit, Fondacioni Nobel bëri diçka që nuk e kishte bërë kurrë më parë, ata shkuan tek ai. Në dhomën e tij të spitalit, ai u ngrit në këmbë, me forcat e veta, për të pranuar nderimin më të lartë në shkencë.
Ai nuk publikoi kurrë më asnjë punim shkencor. Por trashëgimia e tij jeton. Kursi i tij legjendar në fizikën teorike ende formon mendjet e sotme. Historia e tij na kujton, edhe mendjet më të ndritura ndonjëherë kanë nevojë për dashurinë e shumë njerëzve për të gjetur rrugën e kthimit drejt dritës.
Ndonjëherë gjenialiteti nuk e shpëton veten. Ndonjëherë, e shpëton njerëzimi.
Përveç aksidentit tragjik, jeta e Landau-t ishte e mbushur me një strukturë intelektuale unike që magjeps botën shkencore edhe sot.
Landau kishte një listë të famshme ku klasifikonte fizikanët sipas një shkalle logaritmike nga 0 deri në 5, bazuar në produktivitetin e tyre:
0: Ishte rezervuar vetëm për Isaac Newton.
0.5: Për Albert Einstein.
1: Për gjigantët si Niels Bohr, Werner Heisenberg dhe Paul Dirac.
2.5: Këtu e vendosi fillimisht veten, por më vonë, me modestinë e një gjeniu të pjekur, e ngriti veten në 2.
Ai njihet për formulimin e dhjetë ligjeve themelore të fizikës teorike (të njohura si “Dhjetë Urdhërimet e Landau-t”), të cilat mbulojnë gjithçka nga mekanika kuantike te elektrodinamika. Arritja e tij më e madhe, për të cilën mori Nobelin, ishte shpjegimi i superfluiditetit të heliumit të lëngët në temperatura ekstremisht të ulëta.
Bashkë me Evgeny Lifshitz, ai shkroi një seri prej 10 vëllimesh që konsiderohen ende sot si “Meka” e fizikës. Thuhet se studentët që kalonin provimin e tij të famshëm “Minimumi Teorik” (vetëm 43 persona në 30 vjet!) ishin të aftë të zgjidhnin çdo problem fizik të njohur nga njerëzimi.
”Fizika është një shkencë kaq e bukur, saqë mund të kuptohet edhe nga ata që nuk e pëlqejnë matematikën.”, përkufizoi Lev Landau.
Historia e Lev Landau-t është një testament i fuqisë së mendjes njerëzore, por mbi të gjitha i fuqisë së solidaritetit. Një aksident që duhej të kishte mbyllur jetën e tij, u shndërrua në një betejë të përbashkët ku shkenca, dashuria dhe njerëzimi u bashkuan për të mbajtur gjallë një gjeni. Ajo që mjekët e quajtën “e papajtueshme me jetën”, u përkthye nga 80 shkencëtarë si një ekuacion që duhej zgjidhur, një eksperiment që nuk mund të dështonte.
Landau nuk u rikthye më kurrë në fuqinë e tij të plotë, por trashëgimia e tij mbeti e paprekshme. Nga ligjet e tij themelore, tek kursi i famshëm i fizikës teorike, tek lista logaritmike e gjigantëve të mendimit, ai la pas një univers të tërë idesh që ende frymëzojnë.
Në fund, historia e tij nuk është thjesht historia e një fizikanit të madh, por e një njeriu që u shpëtua nga dashuria e kolegëve, nga përkushtimi i gruas, nga solidariteti i një bote që për një çast harroi kufijtë e saj. Landau na kujton se gjenialiteti është një dhuratë, por mbijetesa e tij është një mrekulli e njerëzimit.
Në kujtesën e tij, mbetet një e vërtetë e thjeshtë, sipas të ciles, shkenca është e bukur, por edhe më e bukur është kur njerëzit bashkohen për ta mbajtur gjallë atë që e bën botën të ndriçojë.
Përgatiti: Albert Vataj
