Nga Albert Vataj
Në historinë e artit, ka portrete që nuk flasin me buzëqeshje, por me një heshtje të ngarkuar kuptimi. Ginevra de’ Benci e Leonardo da Vinçit i përket pikërisht kësaj kategorie, një vepër që nuk kërkon të të joshë, por të të ndalë; që nuk shfaqet si spektakël, por si prani mendore. E pikturuar rreth viteve 1478–1480, kjo vepër e hershme e Leonardos mbetet sot e vetmja pikturë e tij e ekspozuar publikisht në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, në Galerinë Kombëtare të Artit në Uashington, DC, ku mbërriti në shkurt të vitit 1967 pas një blerjeje rekord prej 5–6 milionë dollarësh nga Franz Joseph II, Princ i Lihtenshtajnit.
Në pamje të parë, Ginevra de’ Benci nuk ka asnjë lidhje të drejtpërdrejtë me Mona Lizën. Nuk ka buzëqeshjen enigmatike, as teatralitetin e një ikone universale. Por pikërisht në këtë mosngjashmëri qëndron edhe një bashkim i thellë shpirtëror, syri i Leonardos, peneli i tij i matur dhe përshkueshmëria emocionale që depërton përtej shekujve. Nën patinën e kohës, që ka zbehur koloritin më shumë sesa e kishte parashikuar paleta e mjeshtrit, vazhdojnë të duken fijëzat e dritës, të përjetimit dhe të asaj etjeje për njohje që e bëri Leonardon një vigan të Rilindjes së Artë italiane. Kjo pikturë është një relike e gjallë e ritmit të asaj kohe, një altar ku ende lutet besimi ynë tek arti.
Ginevra de’ Benci, aristokrate fiorentine e lindur rreth vitit 1457–1458 dhe e ndarë nga jeta rreth vitit 1520, paraqitet këtu me një bukuri të kapur në terma ende konvencionalë, një çehre e rregullt, pothuaj ideale, me modelim të përmbajtur të tipareve. Megjithatë, ajo që e dallon këtë portret nga shumë bashkëkohës të tij është intensiteti psikologjik. Shikimi i Ginevrës është i drejtpërdrejtë, por jo komunikues; i ftohtë, por jo bosh; indiferent ndaj shikuesit, sikur mendja e saj të jetë e zhytur në një botë që nuk ka nevojë për spektatorë. Ajo është e bukur, por e ashpër, një bukuri që nuk kërkon miratim.
Pas saj shtrihet një sfond me shkurre dëllinje, të pikturuara me një përpikmëri botanike dhe optike që dëshmon interesin e hershëm të Leonardos për shkencën e shikimit. Gjatë viteve 1470, ai po e zgjeronte kërkimin e tij për optikën përtej praktikës së zakonshme piktorike, duke e shndërruar peizazhin në një fushë eksperimentimi. Dëllinja, përveçse element natyror, është edhe simbol. Në Italinë e Rilindjes ajo përfaqësonte virtytin femëror, ndërsa fjala ginepro krijon një lojë fjalësh të drejtpërdrejtë me emrin e Ginevrës. Kështu, natyra bëhet gjuhë, dhe gjuha bëhet ikonografi.
Portreti mendohet të jetë porositur nga diplomati dhe humanisti venecian Bernardo Bembo, i cili jetoi në Firence në vitet 1478–1480 dhe e admironte Ginevrën në një mënyrë oborrtare, tipike për kulturën humaniste të kohës. Pajisja personale e Bembo-s gjendet e pikturuar në pjesën e pasme të panelit, duke e përforcuar idenë e një dhurate simbolike. Leonardo mund ta ketë realizuar këtë vepër për të përkujtuar fejesën e Ginevrës me Luigi di Bernardo Niccolini, kur ajo ishte vetëm 16 vjeçe. Fakti që portreti e paraqet figurën të kthyer nga e djathta – ndryshe nga portretet e dasmave që zakonisht realizoheshin në çifte dhe me gruan të kthyer nga e majta – e mbështet këtë hipotezë.
Ginevra nuk ishte vetëm një figurë e bukur, por edhe një prani kulturore. Ajo u bë subjekt i poezive të shkruara nga humanistë të rrethit Medici, si Cristoforo Landino dhe Alessandro Braccesi, si dhe i dy soneteve nga vetë Lorenzo de’ Medici. Bukuria e saj, pra, ishte edhe intelektuale, një bukuri që frymëzonte fjalën po aq sa pamjen. Vëllai i saj, Giovanni de’ Benci, ishte mik i Leonardos, dhe lidhjet familjare me artistin dëshmojnë për një rrjet marrëdhëniesh ku arti, miqësia dhe humanizmi ndërthureshin natyrshëm.
Edhe pas pesë shekujsh, Ginevra de’ Benci vazhdon të prodhojë lexime të reja. Në vitin 2017, studiuesja dhe kriptografja Carla Glori propozoi një interpretim intriguese përmes anagramave të motos latine VIRTVTEM FORMA DECORAT, të lidhura me simbolin e dëllinjës (iuniperus). Sipas saj, këto anagrame formojnë një tekst koherent që i referohet drejtpërdrejt jetës dhe portretit të Ginevrës, duke sugjeruar një shtresë të fshehtë ku gjuha, simboli dhe biografia bashkëjetojnë.
Në fund, Ginevra de’ Benci nuk është thjesht një portret i një gruaje të re fiorentine. Ajo është një studim mbi virtytin, heshtjen dhe mendimin; një dëshmi e hershme e gjeniut të Leonardos, që edhe kur punon brenda konvencioneve të kohës, i tejkalon ato me një thellësi psikologjike të paprecedentë. Është një vepër që nuk të fton të buzëqeshësh, por të reflektosh, dhe pikërisht për këtë arsye, ajo mbetet e gjallë.
