Nga Albert Vataj
Në historinë e filozofisë, pak janë ata që kanë paguar një çmim kaq të lartë për dritën e mendjes së tyre sa Baruch Spinoza. Një gjeni i heshtur, një shpirt i papërkulur, një njeri që guxoi t’i kërkonte Zotit një fytyrë të arsyes dhe botës një moral që lindej nga njohja, jo nga droja. Qysh herët, ai preu rrugët e zakonshme të devotshmërisë dhe u përkushtua asaj që e quante gëzimi i vërtetë i shpirtit: të menduarit e lirë.
“Njerëzit kërkojnë si burim të lumturisë tri gjëra: pasurinë, nderet dhe kënaqësitë fizike”, shkruan Spinoza në Traktatin për intelektin. Këtu ai prek, me një kthjelltësi pothuaj kirurgjikale, vartësinë e mendjes njerëzore ndaj iluzioneve që vetë ajo prodhon. Kënaqësia fizike e trullos, nderet e dehin, pasuria e verbëron. Dhe pas çdo epshi vjen një trishtim i pabindur, që e rikthen njeriun në zbrazëtinë e vet të parë. Në këtë zbrazëti nis filozofia. Në këtë shkretëtirë të dëshirave të rreme lind mundësia për të shijuar të vetmen lumturi që s’ka çmim: të kuptuarit.
Dhe ky ishte mëkati i Spinozës.
I lindur 382 vite më parë, më 24 nëntor 1632, në një familje çifute me rrënjë portugeze, ai u ushqye me tekstet e shenjta dhe traditën rabinike. Por zemra e tij s’i përkiste doktrinës, i përkiste kërkimit. Ndaj pyetjet e tij, të drejta si drita, u kthyen shumë shpejt në zëra shqetësues për autoritetet e kohës. Sa më shumë depërtonte në Biblën dhe Talmudin, aq më qartë përfytyronte një Zot që s’kishte nevojë për dogmë, por për dashuri mendore; një univers që nuk drejtohej nga zemërimi hyjnor, por nga ligjet e natyrës, të pandryshueshme, të pashmangshme.
Nuk ishte e lejueshme të besoje kaq shumë te arsyeja.
Në vitin 1656, komuniteti çifut i Amsterdamit e mallkoi me anatemën më të rëndë të kohës: «Le të jetë i mallkuar ditën dhe le të jetë i mallkuar natën… askush të mos komunikojë me të, askush të mos qëndrojë me të nën të njëjtin kulm, askush të mos lexojë veprën e tij.» Kjo nuk ishte thjesht përjashtim fetar; ishte heqje e çdo mbrojtjeje shoqërore. Ishte një vdekje morale.
Atëherë Spinoza u bë ai që historia do ta njihte: filozofi i njeriut të lirë.
I quajtur “princ ateist”, “rebel”, “mishërim i Satanait”, ai vazhdoi të shkruajë si askush para tij. Nuk iu dorëzua as ofertave për nder, as frikës së përndjekjes. E refuzoi madje edhe katedrën e filozofisë në Heidelberg më 1673, sepse “liria e filozofimit” ishte, sipas tij, e shenjtë dhe e panegociueshme. Një jetë e bërë nga heqja dorë, jo për asketizëm, por për autonomi të mendjes.
Punonte ditë e natë duke gdhendur xhama optikë për mikroskopë dhe teleskopë, një punë aq e imët sa helmatisi mushkëritë dhe i solli tuberkulozin që e mori në moshën vetëm 45-vjeçare. Nga pasuria e babait nuk mbajti veçse një shtrat dhe një tavolinë. Dhe mbi atë tavolinë u shkruan veprat që çuan Evropën drejt modernitetit.
Gjatë jetës iu botuan vetëm dy libra: Parimet e filozofisë së Rene Dekartit dhe Traktati teologjiko-politik, ky i fundit aq i rrezikshëm në idetë e tij për lirinë e fjalës dhe të besimit, sa autorësia mbeti anonime. Por vepra e tij madhore, Etika, do të dilte vetëm pas vdekjes, e ruajtur si një testament i dritës së brendshme që nuk mund të shuhet.
Spinoza jetoi i anatemuar, por mendoi i lirë. U përndoq si rrezik, por mbeti si themel i arsyes moderne. U cilësua i mallkuar, por la si trashëgimi idenë më të pastër që mendja njerëzore ka formuluar ndonjëherë: se liria është gëzimi i mendjes që i bindet vetëm së vërtetës.
Në errësirën ku deshën ta hidhnin, Spinoza e ndezi një dritë që nuk u shua më.
