Nga Albert Vataj
Në mes të errësirës së Luftës së Dytë Botërore, kur Parisi ishte i pushtuar nga nazistët dhe shpirtrat e lirë përpëliteshin mes frikës dhe shpresës, arti dhe mendimi nuk u dorëzuan, sepse lirinë e të lirëve nuk mund ta skllavërojë asnjë barbari, as ajo e Rajhut të Tretë.
Në vitin 1941, i shtrirë në shtrat për tre ditë, Pablo Picasso shkroi një dramë surrealiste me gjashtë akte të titulluar Le Désir attrapé par la queue (Dëshira e kapur nga bishti). Kjo vepër, e menduar si një akt rezistence intelektuale, sfidonte absurditetin e luftës me një absurditet artistik, duke parathënë atë që më pas do të njihej si Teatri i Absurdit.
Tre vite më vonë, më 19 mars 1944, në shtëpinë e shkrimtarit Michel Leiris, kjo dramë u lexua për herë të parë në një rreth të ngushtë miqsh. Aty, mes librave dhe telajove të mbështetura në mur, u bë kjo fotografi e rrallë që sot mbart peshën e një epoke të tërë.
Një foto, një univers mendimi dhe eteri krijues.
Në këtë imazh shfaqen fytyra që, secila në mënyrën e saj, ka lënë gjurmë të pashlyeshme në historinë e shekullit XX.
• Në këmbë, nga e majta në të djathtë: Jacques Lacan, Cécile Éluard, Pierre Reverdy, Louise Leiris, Pablo Picasso, Zanie de Campan, Valentine Hugo, Simone de Beauvoir, dhe Brassaï (fotografi i njohur që e fiksoi këtë çast).
• Uluar, nga e majta në të djathtë: Jean-Paul Sartre, Albert Camus, Jean Aubier dhe Michel Leiris.
Por kjo nuk ishte një mbledhje rastësore.
• Sartre, De Beauvoir dhe Picasso morën vetë pjesë si interpretues.
• Dora Maar, muzë dhe artiste, luajti rolin e “Fat Anguish” (Angështia e Madhe).
• Ndërsa Albert Camus, atëherë një mendimtar i ri që po ngjitej me forcë në horizontin letrar, u bë regjisor i leximit.
Më shumë se një ngjarje kulturore
Ky lexim privat nuk ishte thjesht një akt arti: ishte një gjest guximi. Në një kohë kur censura, dhuna dhe frika sundonin jetën e përditshme, këta njerëz e përdorën teatrin, filozofinë dhe pikturën si armë simbolike për të mos pranuar nënshtrimin. Ishte një akt rezistence shpirtërore, një mënyrë për të thënë: edhe në errësirën më të madhe, mendimi i lirë nuk shuhet.
Kjo fotografi na kujton se ekziston një lidhje e brishtë por e pathyeshme mes artit dhe lirisë. Picasso, Camus, Sartre, De Beauvoir, Lacan, Brassaï, të gjithë, secili në fushën e vet, hapën rrugë të reja për të kuptuar njeriun. Ata na mësojnë se arti nuk është luks i kohëve të qeta, por është pikërisht arma e fundit e njeriut në kohë krizash.
Në këtë imazh, e shkuara nuk është e ngrirë, ajo na flet ende sot. Na kujton se përballë absurditetit dhe errësirës, përgjigjja e vetme dinjitoze është të krijosh, të mendosh, të rezistosh.
